Վարդան Եղվարդեցի․ XII դարի նշանավոր քանդակագործը և Եղվարդի միջնադարյան արվեստի վկան
Վարդան Եղվարդեցին XII դարի երկրորդ կեսի նշանավոր հայ վարպետներից և քանդակագործներից էր։ Նա հայտնի է հատկապես իր ստեղծած խաչքարերով և տապանաքարերով, որոնք ստեղծել է նաև իր հայրենի Եղվարդում։ Գիտական ուսումնասիրություններում Վարդանը դասվում է XII դարի երկրորդ կեսի նշանավոր արվեստագետների շարքին։
Նրա ամենահայտնի գործերից մեկը 1171 թվականին կանգնեցված խաչքարն է։ Խաչքարի արձանագրության մեջ վարպետն ինքն իրեն հիշատակում է՝ «Ես՝ մեղուցեալ Վարդան…»։ Արձանագրությունը թվագրված է 1171 թվականով։ Խաչքարի հորինվածքը առանձնանում է իր ինքնատիպ կառուցվածքով, թեմատիկայով և մանրակերտ զարդարվեստով։
Աղբյուրը հատուկ նշում է, որ Վարդանը Եղվարդեցի էր և Եղվարդում է ստեղծել մի շարք խաչքարեր ու տապանաքարեր։ Այս հանգամանքը նրան դարձնում է ոչ միայն միջնադարյան հայ արվեստի, այլև հենց Եղվարդի պատմության կարևորագույն դեմքերից մեկը։
Վարդան Եղվարդեցու ստեղծագործական գործունեությունը վկայում է, որ դեռևս XII դարում Եղվարդը եղել է բարձրակարգ քարագործական և հոգևոր-մշակութային ավանդույթ ունեցող բնակավայր։ Նրա պահպանված գործերից հատկապես 1171 թվականի խաչքարը կարևոր վկայություն է Եղվարդի միջնադարյան մշակութային կյանքի մասին։