Բաց նամակ․ Ադրբեջանի կողմից Գանձասարի հայկական մշակութային ժառանգության յուրացման, ձեռագրերի վերաբերյալ ապատեղեկատվության և մշակութային վանդալիզմի դեմ

Բաց նամակ

 

Հայաստանի Հանրապետության արտաքին գործերի նախարար

Արարատ Միրզոյանին

 

Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի տնօրեն

Արայիկ Խզմալյանին

 

Թեմա: Ադրբեջանի կողմից Գանձասարի վանքի և հայկական ձեռագրերի նկատմամբ իրականացվող մշակութային վանդալիզմի և ապատեղեկատվության վերաբերյալ

 

Հարգելի՛ պարոն Միրզոյան,

Հարգելի՛ պարոն Խզմալյան,

 

Սույնով դիմում ենք Ձեզ՝ կապված 2026 թվականի սեպտեմբերի 11-12-ը Ադրբեջանում հավատարմագրված արտասահմանյան դիվանագիտական կորպուսի ներկայացուցիչների համար կազմակերպված սադրիչ այցի հետ, որի ընթացքում Ադրբեջանի նախագահի արտաքին քաղաքականության հարցերով օգնական Հիքմեթ Հաջիևը բռնազավթված Արցախի Գանձասարի միջնադարյան վանական համալիրում ներկայացրել է հայկական ձեռագրերի կրկնօրինակները՝ որպես «կեղծիք» և փորձել ապացուցել, որ դրանք «մուլյաժներ» են՝ վկայակոչելով այն հանգամանքը, որ դրանցում տեքստը և նկարները առկա են միայն մեկ էջում, իսկ մնացած էջերը դատարկ են։

 

Այս գործողությունը ոչ այլ ինչ է, քան հայկական մշակութային ժառանգության նկատմամբ իրականացվող հոգևոր-մշակութային վանդալիզմի և ցինիկ սադրանքի հերթական դրսևորումը, որն ուղղված է Արցախի հայկական պատմական հետքի ոչնչացմանը, մշակութային ժառանգության յուրացմանը և բռնի «աղվանացման» քաղաքականության իրականացմանը։

 

Ցանկանում ենք առանձնահատուկ ընդգծել, որ Հաջիևի ներկայացրած «բացահայտումը» ամբողջությամբ կեղծ է և ապատեղեկատվական։ Ինչպես հաստատում է Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի նախկին տնօրեն, պրոֆեսոր Հայկ Դեմոյանը, 2013 թվականին ինքն անձամբ Մատենադարանին է նվիրաբերել այդ ցուցափեղկերը, որպեսզի դրանք օգտագործվեն Գանձասարի վանքի մերձակայքում Արցախի ձեռագրական ժառանգության նմուշների կրկնօրինակները ցուցադրելու համար։ Դրանք սկզբնապես եղել են Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի ցուցադրության մաս, որտեղ ներկայացվել են նաև Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչած երկրների պաշտոնական փաստաթղթերը։ Այդ երկրների դեսպաններն էին, ովքեր Հաջիևի «պատմական բացահայտումներից» այդքան հուզված էին։

 

Ավելին, ինչպես հայտնում է Մատենադարանի մամուլի ծառայությունը, 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմի ընթացքում Արցախի Գանձասարի գիտամշակութային կենտրոնում գտնվող ձեռագրերի բնօրինակները տեղափոխվել են Երևան՝ Մատենադարան, և պատերազմից հետո միայն մի մասը է կրկին վերադարձվել Գանձասար՝ որպես կրկնօրինակ, մինչդեռ բնօրինակները մնացել են Երևանում։

 

Այսպիսով, Հաջիևի ցուցադրած «դատարկ էջերով» գրքերը ոչ թե հայկական կեղծիքի ապացույց են, այլ հենց իր իսկ կազմակերպած ցուցադրության կրկնօրինակների մասին են վկայում, որոնք պատրաստվել են բնօրինակների հիման վրա և տեղադրվել այն ցուցափեղկերում, որոնք ժամանակին պատկանել են Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտին։

 

Ադրբեջանական կողմը շարունակում է Գանձասարը ներկայացնել որպես «հին Կովկասյան Աղվանքի» քրիստոնեական ժառանգության մաս՝ վկայակոչելով «աղվանական իշխան Հասան Ջալալին» որպես եկեղեցու հիմնադրի։ Սակայն Գանձասարը 13-րդ դարի հայկական առաքելական վանք է, որը գտնվում է պատմական Խաչենի հայկական իշխանության տարածքում։ Նրա Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ մայր տաճարը կառուցվել է 1216-1238 թվականներին իշխան Հասան-Ջալալ Դոլայի կողմից, և համալիրը պարունակում է բազմաթիվ միջնադարյան հայերեն արձանագրություններ, որոնք վկայում են դրա կառուցման, հովանավորների և կրոնական պատկանելության մասին։ Հասան-Ջալալի արձանագրությունը հաստատում է, որ նա է եկեղեցու կառուցողը, և որ այն օծվել է 1240 թվականին։

 

Միջազգային գիտական հանրությունը, ներառյալ բրիտանացի լրագրող և կովկասագետ Թոմաս դե Վաալը, բազմիցս անդրադարձել է այս հակասությանը՝ նշելով. «Ինչպե՞ս է ստացվում, որ այդ հարյուրավոր “աղվանական” արձանագրությունները Գանձասարի և Հուրեկավանքի նման վայրերում բոլորը գրված են միջնադարյան հայերենով»։

 

Ադրբեջանի պետական մեքենան շարունակում է հայկական պատմական հետքի ոչնչացման, մշակութային ժառանգության յուրացման և բռնի աղվանացման հանցավոր քաղաքականությունը, ինչը կոպտորեն խախտում է 1954 թվականի Հաագայի կոնվենցիայի 4-րդ և 5-րդ հոդվածները, որոնք պարտավորեցնում են հարգել և պահպանել մշակութային արժեքները, այդ թվում՝ գրավյալ տարածքներում։ Նույն կոնվենցիայի 1999 թվականի Երկրորդ արձանագրության 9-րդ հոդվածն արգելում է մշակութային արժեքի այնպիսի փոփոխությունը կամ օգտագործումը, որի նպատակն է թաքցնել կամ ոչնչացնել դրա մշակութային, պատմական կամ գիտական պատկանելության վկայությունները։

 

Ելնելով վերոգրյալից՝ խնդրում ենք՝

 

1. Հանդես գալ պաշտոնական հայտարարությամբ, որում կհերքվեն Հիքմեթ Հաջիևի կողմից 2026 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Գանձասարի վանքում ներկայացված ապատեղեկատվական պնդումները՝ ներառյալ «մուլյաժների» մասին թեզը, և կներկայացվի ձեռագրերի իրական պատմությունը՝ հիմնված Հայկ Դեմոյանի և Մատենադարանի տրամադրած փաստերի վրա։

2. Կազմակերպել մամուլի ասուլիս, որին կհրավիրվեն Հայաստանում հավատարմագրված դիվանագիտական ներկայացուցչությունների ղեկավարներ և միջազգային լրատվամիջոցների ներկայացուցիչներ։ Ասուլիսի ընթացքում անհրաժեշտ է ներկայացնել Գանձասարի վանքի և Արցախի ձեռագրական ժառանգության իրական պատմությունը, ներառյալ՝

· Ձեռագրերի բնօրինակների առկայությունը Մատենադարանում,

· Դրանց տեղափոխման հանգամանքները 2020 թվականի պատերազմի ընթացքում,

· Կրկնօրինակների պատրաստման և Գանձասարում տեղադրման պատմությունը,

· Հայկ Դեմոյանի կողմից ցուցափեղկերի նվիրաբերման փաստը,

· Գանձասարի հայկական ինքնությունը հաստատող արձանագրությունների և պատմական աղբյուրների վերլուծությունը։

3. Համագործակցել Մատենադարանի և Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի հետ՝ որպեսզի վերջիններս տրամադրեն անհրաժեշտ փաստաթղթեր, լուսանկարներ և վկայություններ, որոնք կհաստատեն ձեռագրերի իսկությունը և Գանձասարի հայկական պատկանելությունը։

4. Ապահովել միջազգային արձագանք՝ դիմելով ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին, Եվրոպայի խորհրդին և այլ միջազգային կազմակերպություններին՝ Ադրբեջանի կողմից մշակութային ժառանգության նկատմամբ իրականացվող վանդալիզմի և ապատեղեկատվության վերաբերյալ բողոք ներկայացնելու համար։

5. Ձեռնարկել իրավական քայլեր՝ ուղղված մշակութային ժառանգության ոչնչացման և յուրացման դեմ՝ միջազգային իրավական մեխանիզմների շրջանակներում։

 

Խնդրում ենք Ձեր կողմից ցուցաբերել անհրաժեշտ արձագանք և ձեռնարկել գործնական քայլեր՝ վերը նշված պահանջների իրականացման ուղղությամբ։

 

Հարգանքով՝

Արտաշես Իկոնոմով եւ բոլոր միացած եւ այս նամակով կըսված ՀՀ քաղաքացիներ

 

Կցորդներ՝

 

1. Հիքմեթ Հաջիևի կողմից տարածված տեսանյութի հղումը (2026 թ. սեպտեմբերի 12)։

2. Հայկ Դեմոյանի հայտարարության ամբողջական տեքստը։

3. Մատենադարանի պաշտոնական հաղորդագրությունը ձեռագրերի տեղափոխման վերաբերյալ (2023 թ. սեպտեմբերի 27)։

4. Գանձասարի վանքի պատմական արձանագրությունների լուսանկարներ և վերլուծություն։

5. Թոմաս դե Վաալի «Սև այգի» գրքից քաղվածք՝ Գանձասարի հայկական ինքնության վերաբերյալ։