Սիրենք մեր մերձավորներին, իսկ հակառակորդներին՝ միայն ոչնչացնելուց հետո. <<սիրո հեղափոխության>> տրամաբանությունը
Փաշինյանը որերորդ անգամ հպարտորեն հայտնում է այս կամ այն հաջողված միջազգային միջոցառման մասին, ու դա վերագրում նոր իշխանությունների հաջողությանը։ Դրան հակադարձում են նախկինները, թե, մասնավորապես՝ ԵԱՏՄ-ին Հայաստանի անդամակցության որոշումը կայացվել է իրենց օրոք, թե ՏՏ համաշխարհային համաժողովի անցկացումը Երևանում դարձյալ որոշվել է նախկինների ժամանակ։ Իմաստ չեմ տեսնում անպտուղ բանավեճի, թե որ հաջողված միջոցառման դափնիներն ում են պատկանում, ուղղակի խոսենք մեր երկրի շարունակական զարգացման մասին, մեր անցյալի ու մեր լուսավոր ապագայի։ Դժվար է պատկերացնել, որ մենք ծովից-ծով Հայաստանին տեր ենք, մեր համար գերնպատակ ենք համարում Թուրքիայի տարածքում գտնվող մեր Մասիս սարը ուշ, թե շուտ վերադարձնելը, սակայն համարում ենք, որ ունենք նոր Հայաստան, ինչով մերժում ենք հինը, ո՞ր հինը՝ երեկվա՞, հազա՞ր, թե՞ տասը հազար տարվա։ Մենք պետք է հավասարապես տեր լինենք թե՛ մեր փառահեղ հաղթանակներին, թե՛ խայտառակ պարտություններին, փոքր-ինչ ձևափոխելով մեծ պոետ Չարենցի շուրջ մեկ դար առաջվա խոսքերը, փաստենք՝ Մենք եկել ենք դարերից ու գնում ենք հաղթական, դեպի դարերը նորից՝ դեպի պայծառ ապագան։
Հռոմի Կամպո Դե Ֆիորի հրապարակում 1889 թվականին տեղադրվեց Ջորդանո Բրունոյի արձանը, նույն վայրում, որտեղ 1600 թվականին հրկիզեցին մեծ գիտնականին։ Արձանի տեղադրման նպատակն այն էր, որպեսզի կաթոլիկ եկեղեցուն հիշեցնեին նրա մութ անցյալը, ասել է թե՝ դուք խարույկի վրա այրողներն էիք, մենք՝ հարգանքի տուրք մատուցողներն ենք ու դրանով իսկ ձեզ «տեղը դնողները»։ Սակայն շատ չանցած ու մինչ օրս մեծ գիտնականի հետնորդներն այլևս չեն առաջնորդվում «մենք ու նրանքի» սկզբունքով, այլ՝ միաժամանակ թե՛ հպարտանում են մեծ գիտնականի ժառանգորդը լինելով, թե՛ ամաչում՝ նրան խարույկի վրա այրողների ժառանգորդը լինելու համար։ Միայն այս կերպ մտածելով է հնարավոր ապահովել ազգի ու պետության առաջընթացի շարունակականությունը։
Իսպանիայում Մադրիդի մոտակայքում 1959 թվականին բացվեց «Ընկածների հովիտ» հուշահամալիրը, որտեղ գլխավոր արահետի կողմերում թաղված են քաղաքացիական պատերազմի 33,872 մասնակիցներ՝ երկու կողմերից։ Դրանով իսկ հետնորդներն իրենց հարգանքի տուրքն են մատուցել երկու կողմերին էլ, ամեն մեկը կռվել է հանուն իր գաղափարի, գուցե սխալ են եղել երկուսն էլ, գուցե մի կողմն է սխալ եղել, բայց հարգանքով պետք է վերաբերվել բոլորի հանդեպ։ Ներպետական թշնամանքը այն աստիճանի էր սրվել, որ հակամարտող կողմերը հասել էին եղբայրասպան պատերազմի, իսկ դրա ավարտի որպես հետևանք, գիծը քաշելու ու առաջ անցնելու առհավատչյա, բոլոր զոհերին մի վայրում թաղելն էր։
ՌԴ հյուսիսային մայրաքաղաքի՝ Սանկտ Պետերբուրգի, ամենափառավոր վայրերից մեկում, «կազանյան» տաճարի դիմաց տեղադրված են թե՛ 1812 թվականին Ռուս-ֆրանսիական պատերազմի ամենաթեժ պահին պաշտոնանկ արված այլազգի գեներալ Բարկլայ դե Տոլլիի, թե՛ այդ պահին զորահրամանատարի պաշտոնը ստանձնած գեներալ Միխայիլ Կուտուզովի տպավորիչ արձանները։ Իսկ երբ նայում ենք, թե մենք ինչպես ենք վարվում մեր պատերազմի գեներալների հետ, ամեն մի մանրուք խոշոր սխալ դիտարկում, անգամ քրեական պատասխանատվության ենթարկում, մտածում ես մերոնք խաղաղ ժամանակներում Կուտուզովի վրա պատերազմի ժամանակների այնքան սխալ կգտնեին, որ մյուս աչքն էլ իրենք կհանեին։
Թեպետ միշտ չէ ու բոլոր դեպքերում չէ, որ մենք հիմնահատակ մերժում ենք անցյալը։ Չմոռանանք, որ մեր երկրում ավելի արտառոց դեպք ունենք, քան վերը թվարկածներս։ Երևանի 2-րդ ամենամեծ հրապարակը, կրում էր հեղափոխական Սուրեն Սպանդարյանի անունն ու այնտեղ տեղադրված էր նրա արձանը, 1991 թվականին հրապարակը վերանվանվեց Գարեգին Նժդեհի, իսկ արձանն ինչպես կար, այնպես էլ մնացել է։ Այս տարիներին իշխանություններ են փոխվել, փողոցներ ու հրապարակներ անվանակոչվել ու վերանվանվել, արձաններ կառուցվել, բայց մինչ օրս ո՛չ Նժդեհի հրապարակն է վերանվանվել, ո՛չ Սպանդարյանի արձանն է ապամոնտաժվել։ Այսպես համատեղել ենք անհամատեղելին, բայց կենդանի մարդկանց տանել չենք կարողանում։ Ունենք հայտնի արտահայտություն՝ գնա մեռի արի սիրեմ, բայց այն կարծես նոր իշխանությունների օրոք մի տեսակ հնացել է, իրենց կարգախոսն է դարձել՝ կյանքներդ այնպես կթունավորենք, մինչև մեռցնենք, հետո կսիրենք, չանհանգստանաք։ Այսինքն «սիրո հեղափոխության» տրամաբանությունն է՝ սիրենք մեր մերձավորներին, իսկ հակառակորդներին՝ միայն ոչնչացնելուց հետո։
Սա մեզ լավ տեղ չի կարող տանել, ժամանակն է ուշքի գալու։
Վարդգես Սարգսյան