Մհեր Մելքոնյան․ Քրեակատարողական հիմնարկներում մարդու արժանապատվության պաշտպանությունը պետության պատասխանատվությունն է
Ժամանակակից ժողովրդավար պետության լեգիտիմության և բարոյական հեղինակության ամենաճշգրիտ չափանիշը նրա վերաբերմունքն է նրանց նկատմամբ, ովքեր զրկված են ազատությունից։ Մարդու արժանապատվությունը չի դադարում գործել քրեակատարողական հիմնարկի դարպասներից ներս. ընդհակառակը՝ հենց այդ փակ տարածքում է պետությունը կրում բացարձակ և անբաժանելի պատասխանատվություն իր քաղաքացու ֆիզիկական և հոգեբանական անձեռնմխելիության համար։ Հայաստանի Հանրապետության քրեակատարողական հիմնարկներում (ՔԿՀ) տարիներ շարունակ պահպանվող համակարգային խնդիրներն այսօր դուրս են եկել ներպետական վարչարարության շրջանակից՝ վերածվելով լրջագույն իրավաքաղաքական ճգնաժամի, որը խաթարում է երկրի միջազգային հեղինակությունը և ժողովրդավարական ինստիտուտների կենսունակությունը։
Միջազգային կառույցների գնահատականների՝ Հայաստանի Հանրապետության Արդարադատության նախարարության ենթակայության տակ գտնվող քրեակատարողական հիմնարկներում առկա խնդիրները շարունակում են մնալ համակարգային և պահանջում են անհապաղ լուծումներ։ Խորհրդային պատժողական ճարտարապետությունից ժառանգած, ֆիզիկապես քայքայված ենթակառուցվածքները, խցերի գերբնակեցումը, սանիտարահիգիենիկ տարրական պայմանների բացակայությունը, բնական լուսավորության ու օդափոխության սուր պակասը, ինչպես նաև բժշկական օգնության անբավարար հասանելիությունը ստեղծում են մի միջավայր, որը միջազգային իրավունքի տեսանկյունից հաճախ հավասարազոր է արժանապատվությունը նվաստացնող վերաբերմունքի։ Իրավական պետության տրամաբանությամբ՝ դատարանի կողմից նշանակված ազատազրկումը ենթադրում է բացառապես ազատ տեղաշարժի իրավունքի սահմանափակում։ Երբ պետությունը չի ապահովում տարրական կենցաղային, առողջապահական և հոգեբանական պայմաններ, պատիժը վերածվում է ֆիզիկական և բարոյական հյուծման գործիքի։ Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածի պահանջը բացարձակ է. այն չի կարող արդարացվել ո՛չ բյուջետային սղությամբ, ո՛չ անցումային շրջանի դժվարություններով, ո՛չ էլ հանցավորության դեմ պայքարի անհրաժեշտությամբ։
Ակնհայտ է, որ քրեակատարողական համակարգի առողջացումն անհնար է միայն կապիտալ շինարարության կամ հին շենքերի վերանորոգման միջոցով։ Խնդրի բուն պատճառը քրեական արդարադատության համակարգում արմատացած պատժողական մտածողությունն է, որը հանգեցնում է հիմնարկների քրոնիկ գերբեռնվածության։ Երբ պետությունը կիրառում է ազատազրկումն ու կալանքը որպես ունիվերսալ լուծում, համակարգը կորցնում է կառավարելիությունն ու վերականգնողական ներուժը։
Արժանապատիվ պայմանների ապահովումն ու հիմնարկների իրական բեռնաթափումը պահանջում են պետական քաղաքականության արմատական վերանայում հետևյալ առանցքային ուղղություններով.
-Կալանքի ինստիտուտի նվազում.
Նախնական կալանքի՝ որպես խափանման միջոցի համատարած կիրառումը ոչ միայն արհեստականորեն ծանրաբեռնում է քրեակատարողական հիմնարկները, այլև խաթարում է անմեղության կանխավարկածի սկզբունքը։ Անհրաժեշտ է այլընտրանքային խափանման միջոցների՝ տնային կալանքի, վարչական հսկողության և գրավի կիրառումը դարձնել դատական պրակտիկայի գերակա կանոն՝ ազատազրկումը թողնելով միայն ծայրահեղ անհրաժեշտության դեպքերի համար։
-Պայմանական վաղաժամկետ ազատման մեխանիզմների ապաբյուրոկրատացում.
Գործող համակարգում այս ինստիտուտը հաճախ գործում է ձևական և կանխակալ չափանիշներով՝ զրկելով դատապարտյալներին ուղղվելու և հասարակություն վերադառնալու իրական շարժառիթից։ Պահանջվում է ռիսկերի գնահատման օբյեկտիվ, թափանցիկ և դատական վերահսկողության ենթակա համակարգի ներդրում։
-Պրոբացիայի ծառայության ինստիտուցիոնալ կայացում.
Ազատությունից զրկելու հետ չկապված պատիժների արդյունավետությունը պայմանավորված է պրոբացիայի համակարգի կարողություններով։ Առանց լիարժեք ֆինանսավորման, վերապատրաստված մասնագետների և վերականգնողական ծրագրերի, պրոբացիան չի կարող դառնալ ազատազրկման իրական այլընտրանք։
-Քրեական օրենսդրության և պատժողական քաղաքականության հումանիզացիա.
Ոչ բռնի և տնտեսական բնույթի հանցագործությունների դեպքում պետությունը պետք է առաջնահերթություն տա վերականգնողական արդարադատությանը, վնասի փոխհատուցմանը և հանրային աշխատանքներին՝ բացառելով մարդկանց մեկուսացումն այն դեպքերում, երբ նրանք հանրային վտանգ չեն ներկայացնում։
Իրավապաշտպան կազմակերպությունների գնահատմամբ՝ Հայաստանի քրեակատարողական հիմնարկներում ստեղծված իրավիճակն այլևս հատել է թույլատրելիության բոլոր սահմանները և պահանջում է անհապաղ, արմատական հանգուցալուծում: Տարիներ շարունակ արձանագրվող անմարդկային պայմանների պահպանումը փաստում է, որ պետական ապարատը դեռևս չի ցուցաբերել անհրաժեշտ քաղաքական վճռականություն։ Իմ համոզմամբ՝ քանի դեռ գործող իշխանությունները չեն անցել շոշափելի ու գործնական քայլերի, փակ հաստատություններում մարդու արժանապատվության ոտնահարման և տիրող անմխիթար վիճակի ողջ քաղաքական, իրավական և բարոյական պատասխանատվությունը կրում են բացառապես օրվա իշխանությունները։ Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը պարտավոր է մոբիլիզացնել պետական բոլոր ռեսուրսներն ու կառավարչական լծակները՝ քրեակատարողական հիմնարկներում միջազգային չափանիշներին համապատասխանող, մարդկային պայմաններ ապահովելու համար։ Ժողովրդավարական արժեքներ հռչակած իշխանության համար այս ոլորտի առողջացումը չի կարող լինել հետաձգվող օրակարգ. յուրաքանչյուր կորցրած օր ուղղակիորեն խարխլում է իրավական պետության հիմքերը և հարվածում երկրի միջազգային հեղինակությանը։
Մարդու արժանապատվության անձեռնմխելիությունը ոչ թե բարեհաճությն է, այլ անօտարելի իրավունք, որը պետությունը պարտավոր է պաշտպանել հատկապես այնտեղ, որտեղ մարդն ամենաանպաշտպանն է։ Հայաստանի ժողովրդավարական կայացման անշրջելիությունը մեծապես կախված է նրանից, թե որքան վճռականորեն պետությունը կկարողանա վերացնել արժանապատվության նվաստացման ցանկացած դրսևորում իր քրեակատարողական համակարգում։
Անազատության մեջ գտնվող մարդկանց արժանապատվության պաշտպանությունը պետականության հասունության և քաղաքական պատասխանատվության գերագույն քննությունն է, որտեղ հապաղումն այլևս անհանդուրժելի է։