Հալածանքների ու հետապնդումների գնով․ թուրք գործիչներ, որոնք բարձրաձայնում են Մեծ եղեռնի մասին
Հալածանքների ու հետապնդումների գնով․ թուրք գործիչներ, որոնք բարձրաձայնում են Մեծ եղեռնի մասին
Կան թուրք գրողներ ու հասարակական գործիչներ, որոնք ոչ միայն չեն հերքում Մեծ եղեռնի իրողությունը, այլև բարձրաձայնում են դրա մասին՝ հալածանքների ու հետապնդումների գնով։
Ովքե՞ր են նրանք․
Օրհան Փամուք
Հայտնի է Հայոց ցեղասպանության ու Քրդական հարցի վերաբերյալ իր քաղաքացիական դիրքորոշմամբ, որը հակասում է թուրքական պաշտոնական դիրքորոշմանը։ Փամուքն այն սակավաթիվ թուրքերից է, որ խոսել է 1915 թ. դեպքերի մասին։
Իր հայացքների պատճառով նա ենթարկվել է հալածանքների, տարագրվել, վերադարձել։ Ներկայում բնակվում է ԱՄՆ-ում։
Փամուքի դեմ քրեական մեղադրանքներն առաջ քաշվեցին 2005 թ. փետրվարին շվեյցարական «Դաս Մագազին» թերթի հետ զրույցի ժամանակ արված հայտարարությունների պատճառով, որոնք տարածվեցին մի շարք շվեյցարական թերթերում։ Հարցազրույցում Փամուքն ասել է. «Այստեղ սպանվել է շուրջ 30 հազար քուրդ և 1 միլիոն հայ։ Եվ գրեթե ոչ ոք չի համարձակվում ասել այդ մասին։ Ես ասում եմ։ Թուրք պատմաբաններն այս թեմայով մեկնաբանություններ խուսափում են անել»։
Փամուքը ենթարկվել է ատելության արշավների, որի պատճառով ստիպված հեռացել է իր հարազատ երկրից։ Հետագայում, երբ վերադարձել է 2005 թվականին, իր դեմ արդեն քրեական գործեր են հարուցված եղել։ BBC News-ին տված հարցազրույցում նա ասել է, որ ինքը ցանկանում էր պաշտպանել խոսքի ազատությունը, որը Թուրքիայի միակ հնարավորությունն էր, որ հաշվի նստի իր իսկ պատմության հետ։
«1915 թվականին Օսմանյան հայերի հետ տեղի ունեցածը մեծ բան էր, որը գաղտնի պահվեց թուրք ժողովրդից, ասես՝ դա տաբու էր, բայց մենք պետք է կարողանանք խոսել անցյալի մասին»,- ասել է նա։
Սակայն, երբ թուրքական CNN TURK-ը հարցրել է Փամուքին իր ելույթի մասին, նա պնդել է, որ «հայերը սպանվել են», բայց մերժել է, որ «թուրքերն են սպանել հայերին» և չի նշել զոհերի թիվը՝ 1 միլիոն։
Այն ժամանակ Թուրքիայի քրեական օրենսգրքի 301-րդ հոդվածը սահմանում էր. «Մարդը, որը հրապարակայնորեն կվիրավորի Թուրքիայի Հանրապետությունը կամ Թուրքիայի Ազգային Մեծ Ժողովը, կպատժվի վեց ամսից մինչև երեք տարի ազատազրկմամբ»։ Փամուքին մեղադրանք առաջադրվեց այդ օրենքը խախտելու համար։ Հոկտեմբերին սկսված դատական գործընթացից հետո, Փամուքը վերահաստատեց իր տեսակետները Գերմանիայում մրցանակաբաշխության ժամանակ. «Կրկնում եմ, ես բարձրաձայնել եմ, որ Թուրքիայում 1 միլիոն հայ և 30 հազար քուրդ է սպանվել»։
Էլիֆ Շաֆաք
Թուրքական արմատներով հայտնի արձակագիր Էլիֆ Շաֆաքը տարիներ առաջ The Guardian պարբերականին տված հարցազրույցում պատմել է իր նկատմամբ հետապնդումների ու հաշվեհարդարների փորձերի մասին, երբ Թուրքիայում լույս է տեսել իր «Ստամբուլի բիճը» հայտնի վեպը (The Bastard of Istanbul)։
Վեպում արծարծվում է Օսմանյան կայսրությունում հայերի ցեղասպանության թեման։
«Ես գրում էի ազգային փոքրամասնությունների մասին և ցանկանում էի դիմել անցյալ հարյուրամյակի անպատմելի ողբերգությանը, պատմել Հայոց ցեղասպանության մասին, կիսել ժողովրդի հետ այդ ցավն ու փորձել կամուրջներ կառուցել»,- ասել է Շաֆաքը։
Գրողի խոսքով՝ 2006թ. իր գիրքը սկսել է լայնորեն ընթերցվել ամբողջ Թուրքիայում, սակայն թուրքական ազգայնական տրամադրություններով ԶԼՄ-ները կոշտ քննադատության են ենթարկել վեպը, իսկ նրա նկատմամբ քրեական գործ է հարուցվել Թուրքիայի քրեական օրենսգրքի տխրահռչակ 301-րդ հոդվածի հատկանիշներով՝ թրքությունը վիրավորելու համար։
Դատավարության պատճառն այն էր, որ ստեղծագործության հերոսներից մեկն ապացուցում է Առաջին աշխարհամարտի ընթացքում տեղի ունեցած Հայոց ցեղասպանության փաստը։ Ապացույցների անբավարարության պատճառով երկու մեղադրանքներն էլ չեղարկվում են։
«Փողոցներում մարդկանց խմբերն այրում էին ԵՄ-ի դրոշն ու թքում իմ լուսանկարների վրա։ Չնայած նրան, որ ինձ դատարանում արդարացրին, դա շատ ծանր ժամանակ էր։ Ես ստիպված էի ամբողջ ժամանակ գտնվել թիկնապահի հետ»,- պատմել է Շաֆաքը։
Նրա խոսքով՝ իր թուրք փաստաբանը ստիպված է եղել պաշտպանել «իր մտացածին հայ կերպարին դատարանի դահլիճում»։
Ֆեթհիյե Չեթին
Ֆեթհիյե Չեթինը թուրք իրավաբան, գրող և մարդու իրավունքների պաշտպան է, եղել է Դինքի ընտանիքի փաստաբանը։
Լայն ճանաչում է ձեռք բերել 2004 թվականին իր «Մեծ մայրս» ինքնակենսագրական վիպակի հրատարակումից հետո։
Վիպակը պատմում է Ֆեթհիյեի մայրական տատիկ Հրանուշի մասին, որը մազապուրծ լինելով 1915-ի եղեռնից՝ իր փրկությունն է գտնում մի թուրք զինվորականի տանը որպես խորթ դուստր՝ ստանալով Սեհեր անունը, սակայն և արժանանում է աղախնի վերաբերմունքի խորթ մոր կողմից։ Հետագայում թուրքի հետ ամուսնանալով և դառնալով իսլամադավան ընտանիքի հարգված մայր` Հրանուշը երբեք չի մոռանում իր հայկական արմատները և կյանքի վերջին տարիներին իր ով լինելու գաղտնիքն է բացում թոռանը՝ Ֆեթհիյեին՝ խնդրելով գտնել Միացյալ Նահանգներում բնակվող իր հարազատներին՝ փրկված եղբորն ու Եղեռնից հետո ծնված քրոջը, որոնց Չեթինը հանդիպում է Նյու Ջերսիում տատիկի մահից հետո։
Վիպակն առաջին գրական գործերից է, որը լուսաբանում է Մեծ Եղեռնի տարիներին թուրքացված հայազգի նախնիներից սերած ժամանակակից թուրքերի գոյության փաստը, որոնց թիվը, տարբեր գնահատականներով, Թուրքիայում հասնում է գրեթե 2 միլիոնի։
Ֆեթհիյե Չեթինը և Այշեգյուլ Ալթնայը գրել են «Թոռներ» գիրքը, որը «Մեծ մայրս» գրքի նման ներկայացնում է 1915 թվականի ողբերգության ընթացքում իսլամ ընդունած, թրքացած հայ կանանց այսօրվա թոռների պատմությունները։ Հեղինակները գրքում բարձրաձայնում են կարևորագույն հարցեր, թե ինչու տատիկների ու պապիկների հայ լինելու մասին 100 տարի անց լսելն այդքան դաժան և ցավոտ է թոռների համար։